Y TẾ CỘNG ĐỒNG

Sự phát triển hệ thống giám sát sởi phản ánh mức độ kiểm soát sởi của 1 quốc gia. Nhiệm vụ của nó là phát hiện ca bệnh, thu thập và phân tích số liệu. Những số liệu phân tích sẽ được sử dụng để đánh giá hiệu quả của các biện pháp can thiệp, lập kế hoạch và triển khai các hoạt động.
Giám sát là một bộ phận hết sức quan trọng trong chiến lược phòng chống sởi của Việt Nam.
Thực hiện tốt công tác giám sát sẽ cho phép:

• Dự báo nguy cơ xảy ra dịch qua đó thực hiện các biện pháp phòng chống bằng vắc xin kịp thời và có hiệu quả.
• Chỉ ra những vùng, nhóm dân cư nằm trong vùng nguy cơ cao về sởi.
• Giám sát sự biển đổi của bệnh và kết quả thực hiện mục tiêu loại trừ  sởi.

Giám sát sởi bao gồm các công việc:

• Phát hiện ca bệnh nghi sởi
• Thông báo
• Điều tra dịch tễ và huyết thanh học
• Thu thập, phân tích dữ liệu, đưa ra những dự báo kịp thời
• Báo cáo và lưu trữ dữ liệu
• Phát hiện ca bệnh nghi sởi

1. Định nghĩa: Một trong những yêu cầu hàng đầu trong giám sát sởi là cán bộ y tế phải nắm được thế nào là một trường hợp nghi sởi, phân biệt giữa hai thuật ngữ “NGHI SỞI” và “SỞI XÁC ĐỊNH”. Sẽ hoàn toàn hợp lí nếu trong cả năm qua, địa phương bạn không có bất cứ một ca sởi xác định nào nhưng nếu bạn báo cáo rằng không phát hiện được một trường hợp nghi sởi nào thì thật là khó tin.

Bạn hãy nhớ và nhắc những người có liên quan, một trường hợp bệnh ở trẻ nhỏ được coi là NGHI SỞI khi có:
SỐT
(từ 380C trở lên hoặc sờ trán thấy nóng)
và
BAN
và
có MỘT trong các triệu chứng:
hoặc HO hoặc CHẢY NƯỚC MŨI hoặc MẮT ĐỎ (viêm kết mạc)
Công việc giám sát sởi cần làm là điều tra lấy bệnh phẩm ca NGHI SỞI để xác định xem nó có ĐÚNG LÀ SỞI không, chứ không phải là tìm những trường hợp sởi trong cộng đồng để báo cáo. Chính vì vậy cần giám sát tất cả những trường hợp nghi ngờ sởi chứ không nên chỉ giám sát những trường hợp mà các dấu hiệu sởi phải thật là rõ ràng và điển hình, như hình thái ban vằn da hổ, ban mọc lần lượt.v.v.
Vì vậy nên điều tra những trường hợp trẻ chỉ có sốt và ban mà không nhất nhất phải đủ cả những triệu chứng viêm long như ho, chảy nước mũi hoặc mắt đỏ.

• Làm thế nào để phát hiện được những trường hợp nghi sởi

Bệnh sởi hay gặp ở trẻ nhỏ nhưng diễn biến của bệnh nhìn chung ngắn, mọi người lại luôn nghĩ rằng đây là một bệnh nhẹ và nếu bị thì đa số các gia đình tự chăm sóc trẻ ở nhà hoặc đưa trẻ đến khám tại phòng khám tư. Họ chỉ đưa trẻ đến bệnh viện khi đã có những dấu hiệu nguy kịch như viêm phổi, suy dinh dưỡng. Đây chính là một trong những trở ngại lớn khi thực hiện giám sát sởi.
Điều quan trọng là bạn vẫn phải dựa vào hệ thống giám sát bệnh hiện có. Đây là một hệ thống ổn định, có tinh thần trách nhiệm cao, hoạt động xuyên suốt ở tất cả các tuyến.
Bệnh viện, phòng khám đa khoa khu vực, Trạm Y tế phải luôn là những điểm nút quan trọng trong việc phát hiện bệnh.
Thông báo tình hình bệnh trong các cuộc họp giao ban hàng tuần là một hình thức phù hợp trong việc trao đổi thông tin giữa các cán bộ làm công tác điều trị có nhiệm vụ phát hiện ca bệnh với cán bộ làm công tác dự phòng có trách nhiệm là người thực hiện giám sát chính. Rõ ràng rằng, trong các bệnh viện, các y bác sĩ bệnh viện hoàn toàn có thể đảm nhiệm chức năng giám sát, điều tra ca bệnh. Việc phân định rạch ròi trách nhiệm giữa họ đôi khi lại làm chậm tiến độ giám sát, bỏ lỡ cơ hội phát hiện ca bệnh mà nhiều khi đây chính là điểm bắt đầu của một vụ dịch. Mặc dù không phải là không có khó khăn nhưng phát hiện, giám sát những trường hợp nghi sởi đến bệnh viện, trạm y tế vẫn dễ dàng hơn nhiều.
Khó khăn hơn cả vẫn là làm sao phát hiện được ca bệnh trong cộng đồng một cách nhanh chóng, kịp thời.

• Vận động sự tham gia của y tế tư nhân. Hãy nhớ rằng báo cáo bệnh dịch bệnh cũng là trách nhiệm của những người làm y tế tư nhân và cũng có rất nhiều y, bác sĩ ở phòng khám tư nhân đang công tác tại các cơ sở y tế công lập. Tuy nhiên trên thực tế, muốn vận động họ tham gia thì việc duy trì mối quan hệ với họ là điều hết sức cần thiết. Đôi khi chỉ cần một lần nhấc điện thoại, một lời nhắn khi gặp nhau, cán bộ y tế dự phòng cũng đã có được thông tin ban đầu về ca bệnh. Hãy coi những phòng khám tư này như một điểm giám sát trong mạng lưới giám sát của bạn.
• Huy động sự tham gia của cộng đồng. Có một câu ngạn ngữ  rất hay là “giấy không gói được lửa!”. Gia đình trẻ có thể không đưa trẻ bị ốm đến cơ sở y tế nhưng họ rất hay chia sẻ thông tin với những người hàng xóm, họ hàng về tình trạng bệnh của con mình. Hiện nay mạng lưới cộng tác viên y tế, y tế thôn bản đang được phát triển mạnh theo chủ trương của Đảng và Nhà nước. Họ chính là cầu nối quan trọng giữa y tế với người dân. Họ có nhiều thông tin về cộng đồng hơn bất cứ cán bộ y tế sở tại nào. Bạn cần hướng dẫn họ để họ có thể thông báo ngay cho cán bộ y tế của trạm y tế rằng trong thôn, bản mà họ phụ trách có một em bé đang sốt và nổi ban khắp người. Bạn hãy xuống giám sát ngay sau khi nhận được thông tin chứ đừng đặt thêm câu hỏi đại loại như “thế trẻ đó có ho hay chảy nước mũi không?”

• Điều tra ca bệnh và lấy bệnh phẩm

Ngay khi có ca sốt phát ban được thông báo hay phát hiện, cần thực hiện điều tra ngay.

1. Khai thác tiền sử bệnh, dịch tễ, tiền sử tiêm phòng, bệnh sử để điền vào “Phiếu điều tra bệnh nhân sốt phát ban”.

• TTYTDP sẽ cung cấp cho các phòng khám, bệnh viện, khoa nhi, thậm chí cả trạm y tế 1 vài tờ phiếu này để họ có thể điều tra ca bệnh khi khi có ca bệnh đến khám và điều trị.
• Tất cả những nội dung trong phiếu điều tra là rất dễ hiểu và đơn giản nên không nhất thiết phải là cán bộ tuyến huyện trở lên mới là người điều tra. Chỉ có 1 lưu ý quan trọng, cán bộ chuyên trách của tuyến tỉnh sẽ điền ô mã số ca bệnh.
• Cách thức điền phiếu điều tra được hướng dẫn cụ thể ở phần sau.

Sau khi đã hoàn thành phiếu điều tra sẽ được gửi cho cán bộ phụ trách việc giám sát bệnh của TTYTDP. Riêng đối với Bệnh viện ở Tp. Hồ Chí Minh có thể gửi phiếu điều tra cùng bệnh phẩm về ban giám sát sởi khu vực phía Nam

• Lấy mẫu bệnh phẩm.
• Theo quy định, tất cả những trường hợp nghi sởi tản phát, lẻ tẻ phải được lấy 1ml huyết thanh để làm xét nghiệm chẩn đoán phòng thí nghiệm. Tốt nhất là lấy vào ngày thứ 4 sau khi phát ban
• Kĩ thuật lấy mẫu huyết thanh, gửi bệnh phẩm sẽ được trình bày cụ thể ở phần sau.
• Ghi rõ thông tin về bệnh phẩm vào phiếu bệnh phẩm (theo mẫu đính kèm)
• Lưu trữ và báo cáo

Tất cả những biểu mẫu về giám sát bệnh đang được thực hiện thường xuyên trong Chương trình TCMR vẫn phải được thực hiện đầy đủ và đúng thời gian.
Điền vào cuốn sổ “Sổ theo dõi bệnh nhân nghi sởi” của huyện mình.
Lưu ý quan trọng:số liệu trong báo cáo bệnh truyền nhiễm trẻ em mà được báo cáo hàng tháng cần phải bổ sung thêm 1 cột  “Nghi sởi” tiếp theo là  “Sởi xác định”. Trong khi việc thay đổi này chưa được thực hiện, số liệu trong báo cáo bệnh truyền nhiễm trẻ em được thống nhất làSỐ TRƯỜNG HỢP NGHI SỞI.
TUYẾN HUYỆN:
Tất cả các phiếu điều tra, mẫu bệnh phẩm sau khi hoàn thành cần được tập trung tại bộ phận giám sát sởi của Trung tâm Y tế huyện. Cán bộ của Trung tâm Y tế huyện sẽ có nhiệm vụ ghi chép những thông tin cơ bản về ca bệnh vào cuốn “Sổ theo dõi bệnh nhân nghi sởi”. Sau đó, chuyển ngay phiếu điều tra, mẫu bệnh phẩm lên tuyến tỉnh.
TUYẾN TỈNH
Ngoài những phiếu điều tra tiếp nhận từ tuyến huyện, bộ phận giám sát sởi của Trung tâm Y tế Dự phòng tỉnh còn tiếp nhận những phiếu điều tra của các điểm giám sát liên quan như bệnh viện tỉnh, phòng khám khu vực.v.v.
Toàn bộ những ca sởi của tỉnh được ghi chép vào SỔ THEO DÕI BỆNH NHÂN NGHI SỞI. Việc ghi chép được thực hiện tuần tự để qua đó hình thành nên mã số ca bệnh của từng trường hợp. Cán bộ phụ trách giám sát sởi của tỉnh sẽ là người cấp mã số cho từng trường hợp mà trong đó số thứ tự ca bệnh trong cuốn sổ theo dõi bệnh nhân nghi sởi là một phần thông tin của mã số ca bệnh.
Gửi ngay phiếu điều tra nghi sởi, mẫu huyết thanh về Văn phòng tiêm chủng mở rộng khu vực và phòng thí nghiệm viện Pasteur Tp. Hồ Chí Minh
Báo cáo hàng tuần về sởi
Sởi là bệnh truyền nhiễm cấp tính, diễn biến tương đối nhanh, dễ bùng phát thành dịch. Nếu cán bộ làm công tác giám sát không kịp thời phát hiện ngay từ những ca đầu tiên thì khó có những nhận định về diễn biến của bệnh để đề ra những biện pháp can thiệp kịp thời.
Thực hiện báo cáo hàng tuần sẽ là hoạt động quan trọng góp phần phát hiện sớm những trường hợp nghi sởi. Trong thời gian tới, việc báo cáo hàng tuần về sởi sẽ là một trong những nội dung bắt buộc đối với các địa phương. Trước mắt, đối với những địa phương miền núi, việc báo cáo tuần sẽ được khuyến khích thực hiện.

• Những nội dung cần thiết khi báo cáo về tình hình sởi

Với cơ sở dữ liệu hiện có về bệnh sởi, bạn cần phân tích để có được những thông tin cần thiết qua đó đánh giá tình hình giám sát sởi, tình hình bệnh sởi tại địa phương.

• Các chỉ số phản ánh về bệnh sởi:
• Tỷ lệ mắc sởi trong 1 khoảng thời gian (năm, tháng), trong 1 vùng địa lý (xã, huyện, tỉnh).
• Tỷ lệ mắc sởi giữa các nhóm tuổi.
• Phân bố số ca mắc sởi theo nhóm tuổi cùng với tình trạng tiêm chủng.
• Tỷ lệ tiêm phòng sởi trong khoảng thời gian (năm), trong 1 vùng địa lý (xã, huyện, tỉnh).
• So sánh sự tương quan về tỷ lệ mắc sởi với tỷ lệ mắc một số bệnh nguy hiểm phòng được bằng vắc xin khác như ho gà, bại liệt.v.v.
• Các chỉ số phản ánh về công tác giám sát:
• Tỷ lệ báo cáo gửi đầy đủ và đúng hạn.
• Tỷ lệ ca nghi sởi được điều tra.
• Tỷ lệ ca nghi sởi được thông báo trong vòng 7 ngày kể từ thời điểm phát ban.
• Tỷ lệ ca nghi sởi được điều tra trong vòng 48 giờ sau khi nhận được thông báo.
• Tỷ lệ ca nghi sởi có lấy mẫu bệnh phẩm đủ, đúng hạn.
• Chẩn đoán ca bệnh
• Chẩn đoán xác định
• Chẩn đoán xác định phòng thí nghiệm:Ca nghi sởi  có IgM (+)
• Chẩn đoán xác định dịch tễ học: Ca nghi sởi có liên quan DTH
• Liên quan dịch tễ học được định nghĩa: có tiếp xúc trực tiếp với những ca bệnh nghi sởi có kết quả xét nghiệm IgM (+) trong giai đoạn ủ bệnh 7 - 14 ngày.
• Tuy nhiên những trường hợp này mà có mẫu huyết thanh và kết quả phòng thí nghiệm là IgM (+) thì được xếp vào chẩn đoán xác định phòng thí nghiệm, nếu IgM (-) thì được loại trừ.
• Chẩn đoán lâm sàng:           Ca nghi sởi nhưng:

Không lấy được máu để xét nghiệm
hoặc mất theo dõi hoặc chết trước khi điều tra
b) Chẩn đoán loại trừ:                        Ca nghi sởi có IgM (-) hoặc
được chẩn đoán xác định là bệnh khác