5. Bệnh Bại liệt polio

5.1 Bệnh bại liệt polio là gì?

Là bệnh do vi rút polio gây ra bởi 1 trong 3 vi rút týp 1, 2 hoặc 3. Năm 1988 tổ chức Y tế thế giới đưa ra mục tiêu thanh toán bệnh bại liệt polio, trên phạm vi toàn cầu vào năm 2005. Số trường hợp bại liệt polio báo cáo giảm ước tính từ 350.000 năm 1988 còn 483 trường hợp có liên quan tới vi rút bại liệt hoang dại trong năm 2001. Khu vực Tây Thái Bình Dương (trong đó có Việt Nam) đã thanh toán bệnh bại liệt vào năm 2000.

5.2 Bệnh bại liệt polio lây truyền như thế nào?

Chỉ có một đường lây truyền vi rút polio là qua đường tiêu hóa (phân/miệng). Vi rút vào cơ thể qua thực phẩm hoặc uống nước mang mầm bệnh. Vi rút nhân lên ở ruột, vào máu và có thể xâm nhập và làm tổn thương hoặc phá huỷ tế bào thần kinh tuỷ xám. Vi rút polio lưu hành mạnh ở những vùng vệ sinh môi trường kém.

Bệnh rất dễ lây. Hầu hết trẻ em sống cùng nhà với người mang mầm bệnh bị nhiễm vi rút. Ở người bệnh có khả năng đào thải vi rút từ 10 ngày trước và 10 ngày sau khi triệu chứng đầu tiên của bệnh. Những người lành mang vi rút cũng có thể trở thành nguồn truyền bệnh. Thời gian ủ bệnh từ 6 đến 20 ngày.

5.3 Những dấu hiệu và triệu chứng của bệnh là gì?

Đa số trường hợp trẻ nhiễm vi rút polio không có biểu hiện lâm sàng nhưng để lại miễn dịch đặc hiệu suốt đời. Còn khoảng 5% số trường hợp có biểu hiện giống cảm cúm như: sốt, ỉa lỏng, nhức đầu, đau họng… Cùng với sốt bệnh nhi thường đau ở các chi sắp bị liệt và xuất hiện liệt mềm trong những ngày cuối của tuần đầu tiên. Một số trường hợp có thể liệt cơ hô hấp (liệt thể largdry) gây suy hô hấp và có thể tử vong. Những trường hợp qua khỏi để lại di chứng liệt suốt đời.

Xét nghiệm phân (phân lập vi rút polio) để chẩn đoán xác định là cần thiết.

5.4 Biến chứng của bệnh là gì?

Tử vong có thể xảy ra nếu bị liệt cơ hô hấp và không có máy thở hỗ trợ. Di chứng do liệt không hồi phục suốt đời thường gặp ở những trường hợp không được điều trị hợp lý.

5.5 Điều trị bệnh bại liệt polio như thế nào?

Những triệu chứng ban đầu đau cơ và sốt có thể mất đi, không có thuốc điều trị đặc hiệu. Máy thở có thể trợ giúp bệnh nhân có khó thở. Vật lý trị liệu, phẫu thuật chỉnh hình và nẹp có thể giúp làm giảm bớt hậu quả của bệnh.

5.6 Phòng bệnh bại liệt polio như thế nào?

Phòng bệnh bại liệt polio bằng uống vắc xin bại liệt (OPV) hoặc vắc xin bại liệt bất hoạt theo đường tiêm (IPV).

Vắc xin bại liệt tiêm là vắc xin có hiệu lực cao. Nhưng vắc xin bại liệt uống là vắc xin rẻ tiền, an toàn và dễ sử dụng cho cán bộ y tế và người tình nguyện nên được khuyến nghị sử dụng trong tiêm chủng thường xuyên và tiêm chủng chiến dịch để thanh toán bệnh bại liệt polio.

5.7 Mục tiêu và chiến lược thanh toán bệnh bại liệt là gì?

Năm 1988, cuộc họp Đại Hội Đồng của Tổ chức Y tế Thế giới lần thứ 41 đã đưa ra sáng kiến toàn cầu về thanh toán bại liệt.

Có 4 chiến lược cơ bản để ngăn chặn sự lưu hành vi rút bại liệt hoang dại và đảm bảo thanh toán bệnh bại liệt toàn cầu vào cuối năm 2005:

· Đạt tỉ lệ uống 3 liều vắc xin bại liệt cho trẻ dưới 1 tuổi cao;

· Cho tất cả trẻ dưới 5 tuổi uống bổ sung vắc xin bại liệt trong những ngày tiêm chủng toàn quốc (NIDs);

· Giám sát vi rút bại liệt hoang dại qua báo cáo và xét nghiệm tất cả các trường hợp liệt mềm cấp (LMC) của trẻ dưới 15 tuổi;

· Tổ chức chiến dịch vét khi vi rút bại liệt hoang dại được giới hạn trong một vùng cụ thể.

Trong 15 năm từ khi sáng kiến toàn cầu về thanh toán bại liệt được đưa ra, số trường hợp mắc đã giảm trên 99%, ước tính giảm từ 350.000 trường hợp trong năm 1988 chỉ còn 1919 trường hợp trong năm 2002. Số nước có bại liệt polio từ hơn 125 nước năm 1988 chỉ còn 7 nước trong năm 2002.

Những điểm chính

Bại liệt polio gây ra bởi 1 trong 3 týp vi rút và có thể dễ dàng lây truyền theo đường tiêu hoá (phân/miệng).

Nhiều người nhiễm vi rút polio không bị liệt nhưng có thể lây truyền bệnh cho người khác.

Dưới 1% trẻ không tiêm chủng nhiễm vi rút polio bại liệt.

Biện pháp phòng bệnh ở trẻ em là uống vắc xin bại liệt.