GIÁO DỤC SỨC KHỎE

1. Chẩn đoán nhiễm HIV ở trẻ em
1.1. Chẩn đoán xác định nhiễm HIV ở trẻ dưới 18 tháng tuổi

• Chẩn đoán xác định nhiễm HIV ở trẻ dưới 18 tháng tuổi, bao gồm trẻ phơi nhiễm (trẻ sinh ra từ người mẹ bị nhiễm HIV) và trẻ có biểu hiện nghi ngờ nhiễm HIV, bằng xét nghiệm PCR (Polymerase Chain Reaction) để phát hiện DNA hoặc RNA của vi rút.
• Thực hiện xét nghiệm chẩn đoán theo quy trình chẩn đoán nhiễm HIV cho trẻ dưới 18 tháng tuổi của Bộ y tế ban hành.

1.1.1. Chẩn đoán xác định nhiễm HIV cho trẻ phơi nhiễm dưới 9 tháng tuổi

• Chỉ định xét nghiệm vi rút khi trẻ được 4-6 tuần tuổi, hoặc ngay sau lứa tuổi này càng sớm càng tốt.
• Nếu kết quả xét nghiệm PCR lần 1 dương tính, cần làm ngay xét nghiệm PCR lần hai để khẳng định chẩn đoán nhiễm HIV, đồng thời đánh giá tình trạng lâm sàng và chuẩn bị sẵn sàng điều trị bằng ARV.
• Nếu kết quả xét nghiệm PCR lần 1 âm tính, hoặc xét nghiệm PCR để khẳng định chẩn đoán (lần 2) có kết quả âm tính, cần tiếp tục theo dõi và làm xét nghiệm phát hiện kháng thể kháng HIV khi trẻ đủ 18 tháng tuổi để khẳng định chẩn đoán.
• Nếu kết quả xét nghiệm PCR lần 1 âm tính nhưng trẻ đang bú mẹ (hoặc thôi bú mẹ trước khi làm xét nghiệm chưa đủ 6 tuần) nên làm lại xét nghiệm PCR sau khi trẻ thôi bú mẹ hoàn toàn trên 6 tuần.
• Trong quá trình theo dõi, nếu trẻ có dấu hiệu hoặc triệu chứng nghi ngờ nhiễm HIV cần làm xét nghiệm phát hiện kháng thể kháng HIV. Trong trường hợp xét nghiệm kháng thể dương tính làm ngay xét nghiệm PCR.

1.1.2. Xét nghiệm chẩn đoán xác định nhiễm HIV cho trẻ phơi nhiễm từ 9 tháng đến 18 tháng tuổi

• Cần làm xét nghiệm phát hiện kháng thể kháng HIV trước. Nếu xét nghiệm kháng thể dương tính chỉ định làm xét nghiệm PCR như đối với trẻ dưới 9 tháng tuổi để khẳng định chẩn đoán.

1.1.3. Chẩn đoán xác định nhiễm HIV cho trẻ dưới 18 tháng tuổi không rõ phơi nhiễm nhưng có biểu hiện nghi ngờ nhiễm HIV.
Áp dụng như đối với trẻ phơi nhiễm từ 9 đến 18 tháng tuổi.
1.2. Chẩn đoán lâm sàng bệnh HIV/AIDS nặng (giai đoạn 4) ở trẻ dưới 18 tháng tuổi
Chẩn đoán lâm sàng bệnh HIV/AIDS nặng được áp dụng khi chưa làm được xét
nghiệm vi rút, nhưng trẻ có:
Xét nghiệm kháng thể kháng HIV dương tính, và trên lâm sàng có triệu chứng sau:

• Có một trong các bệnh của giai đoạn lâm sàng 4 như viêm phổi do pneumocystis (PCP), viêm màng não do Cryptococcus, viêm não do Toxoplasma, gầy mòn nặng không giải thích được nguyên nhân, lao ngoài phổi (trừ trường hợp lao hạch nách do biến chứng của BCG), nấm Candida thực quản.

HOẶC

• Trẻ có ít nhất 2 trong ba biểu hiện:
  • Nấm miệng (ở trẻ trên 1 tháng tuổi).
  • Viêm phổi nặng do vi khuẩn.
  • Nhiễm trùng huyết nặng.

Các yếu tố khác hỗ trợ cho chẩn đoán lâm sàng bệnh HIV/AIDS nặng như:
− Mẹ mới tử vong do bệnh liên quan tới HIV, hoặc
− Mẹ có bệnh HIV/AIDS tiến triển, hoặc
− Tỷ lệ CD4 < 20%
Cần tiến hành chẩn đoán xác định bằng xét nghiệm vi rút càng sớm càng tốt.
1.3. Chẩn đoán xác định nhiễm HIV ở trẻ ≥18 tháng tuổi
Chẩn đoán xác định nhiễm HIV cho trẻ trên 18 tháng tuổi bằng xét nghiệm phát hiện kháng thể kháng HIV. Chẩn đoán nhiễm HIV khi mẫu huyết thanh làm xét nghiệm dương tính cả ba lần, bằng ba loại sinh phẩm khác nhau, với nguyên lý phản ứng và phương pháp chuẩn bị kháng nguyên khác nhau
Lưu ý: Chỉ những phòng xét nghiệm được Bộ Y tế cho phép mới được quyền thông báo
kết quả xét nghiệm HIV.
2. Phân loại giai đoạn nhiễm HIV
Trẻ có chẩn đoán xác định nhiễm HIV cần được đánh giá về giai đoạn lâm sàng mỗi lần tái khám và giai đoạn miễn dịch 6 tháng/lần (trẻ có chẩn đoán lâm sàng bệnh HIV/AIDS nặng cũng cần làm xét nghiệm miễn dịch).
2.1. Phân loại giai đoạn lâm sàng:
Trẻ nhiễm HIV được phân loại vào 1 trong 4 giai đoạn lâm sàng, tùy thuộc vào các triệu chứng và bệnh có liên quan đến HIV nặng nhất mà trẻ đã từng mắc.

Giai đoạn lâm sàng HIV/AIDS ở trẻ đã được xác định nhiễm HIV

Giai đoạn lâm sàng 1: Không triệu chứng

• Không có triệu chứng
• Hạch to toàn thân dai dẳng

Giai đoạn lâm sàng 2: Các triệu chứng nhẹ

• Gan lách to dai dẳng không xác định được nguyên nhân1.
• Phát ban sẩn ngứa
• Nhiễm nấm móng
• Viêm khóe miệng
• Đỏ viền lợi
• Nhiễm virus mụn cơm lan tỏa (do HPV)
• U mềm lây lan tỏa
• Loét miệng tái diễn
• Sưng tuyến mang tai dai dẳng không xác định được nguyên nhân
• Herpes zoster (Zona)
• Nhiễm trùng đường hô hấp trên mạn tính hoặc tái diễn (viêm tai giữa, chảy mủ tai, viêm xoang, hoặc viêm amydal)

Giai đoạn lâm sàng 3: Các triệu chứng tiến triển

• Suy dinh dưỡng hoặc gầy sút mức độ vừa phải không xác định được nguyên nhân không đáp ứng phù hợp với điều trị thông thường
• Tiêu chảy dai dẳng (trên 14 ngày) không xác định được nguyên nhân
• Sốt dai dẳng không xác định được nguyên nhân1 (sốt trên 37.5ºC liên tục hoặc ngắt quãng, kéo dài hơn 1 tháng)
• Nấm Candida miệng dai dẳng (sau 6-8 tuần tuổi)
• Bạch sản dạng lông ở miệng
• Viêm loét, hoại tử lợi hoặc tổ chức quanh cuống răng (nha chu) cấp
• Lao hạch
• Lao phổi
• Viêm phổi vi khuẩn nặng tái diễn
• Viêm phổi kẽ xâm thâm nhiễm lympho bào có triệu chứng
• Bệnh phổi mạn tính liên quan đến HIV, bao gồm cả giãn phế quản.
• Thiếu máu (<80 g/L), giảm bạch cầu hạt (<0,5 x 109 tế bào/L) hoặc giảm tiểu cầu (<50 x 109 tế bào/L) mạn tính không xác định được nguyên nhân

Giai đoạn lâm sàng 4: Các triệu chứng nặng

• Suy kiệt, gầy mòn nặng hoặc suy dinh dưỡng nặng không xác định được nguyên nhân, không đáp ứng với điều trị thông thường
• Viêm phổi do Pneumocystis jiroveci (hoặc PneumoCystis Pneumoniae.PCP)
• Nhiễm trùng nặng tái diễn do vi khuẩn (như tràn mủ màng phổi, viêm cơ mủ, nhiễm trùng xương khớp, trừ viêm phổi).
• Nhiễm Herpes simplex mạn tính (herpes môi miệng hoặc da kéo dài hơn 1 tháng hoặc herpes nội tạng ở bất cứ nơi nào)
• Nhiễm nấm Candida thực quản (hoặc Candida khí quản, phế quản hoặc phổi) Lao ngoài phổi (trừ lao hạch)
• Sarcoma Kaposi
• Nhiễm Cytomegalovirus (CMV): viêm võng mạc hoặc nhiễm CMV ở cơ quan khác, xuất hiện khi trẻ > 1 tháng tuổi.
• Bệnh do Toxoplasma ở hệ thần kinh trung ương (sau 1 tháng tuổi).
• Nhiễm nấm Cryptococcus ngoài phổi (bao gồm cả viêm màng não)
• Bệnh lý não do HIV
• Nhiễm nấm lan tỏa (nấm lưu hành tại địa phương như Penicillium, Histoplasma)
• Nhiễm Mycobacteria không phải lao, lan tỏa.
• Bệnh do Cryptosporidium mạn tính (có tiêu chảy)
• Bệnh do Isospora mạn tính
• U lympho ở não hoặc u lympho không Hodgkin tế bào B
• Bệnh lý não chất trắng đa ổ tiến triển
• Bệnh lý thận hoặc bệnh lý cơ tim có triệu chứng, liên quan đến HIV
• Không xác định được nguyên nhân tức là không giải thích được bằng các nguyên nhân khác

2.2. Phân loại giai đoạn miễn dịch
Phân loại tình trạng miễn dịch của trẻ nhiễm HIV thông qua đếm số lượng hoặc tính tỷ lệ phần trăm (%) tế bào CD4 (trẻ em dưới 5 tuổi đánh giá bằng tỷ lệ %).

Phân loại giai đoạn miễn dịch ở trẻ nhiễm HIV/AIDS
Tỷ lệ % tế Suy giảm miễn bào CD4 (hoặc số lượng tế bào CD4/mm3) dịch liên quan đến HIV ≤11 tháng 12-35 tháng 36 -59 tháng ≥ 5 tuổi

• Không suy giảm >35 % >30 % >25 % > 500 tế bào/mm3
• Suy giảm nhẹ 30-35 % 25-30 % 20-25 % 350 - 499 tế bào/mm3
• Suy giảm tiến triển 25-29 % 20-24 % 15-19 % 200 - 349 tế bào/mm3
• Suy giảm nặng <25 % <1500 tếbào/mm3 <20 % <750 tế bào/mm3 <15 % <350 tế bào/mm3 <15% < 200 tế bào/mm3
• Nếu không làm được xét nghiệm CD4, đối với trẻ nhiễm HIV từ giai đoạn lâm sàng 2 trở lên, có thể đánh giá tình trạng suy giảm miễn dịch nặng dựa vào tổng số tế bào lympho nhưng không sử dụng tổng số tế bào lympho để theo dõi điều trị ARV).

Chẩn đoán suy giảm miễn dịch nặng theo tổng số tế bào lympho
Giai đoạn suy giảm Tổng số tế bào lymphô theo lứa tuổi của trẻ/ mm3 miễn dịch nặng liên quan đến HIV <11 tháng tuổi, 12- 35 tháng tuổi, 36- 59 tháng, tuổi ≥ 5 tuổi
Tổng số tế bào lymphô <4.000 <3.000 <2.500 <2.000
Tế bào CD4 <1.500 <750 <350 <200

3.Tiêu chuẩn chẩn đoán nhiễm HIV tiến triển (bao gồm AIDS)

• Có bất kỳ bệnh lý nào thuộc giai đoạn lâm sàng 3 hoặc 4 (chẩn đoán lâm sàng hoặc xác định) và/hoặc
• Tế bào CD4 (hoặc tổng số tế bào Lymphô, nếu không làm được xét nghiệm CD4) ở mức suy giảm tiến triển và suy giảm nặng của giai đoạn miễn dịch, theo lứa tuổi AIDS được xác định khi trẻ có bất kỳ bệnh lý nào thuộc giai đoạn lâm sàng 4 hoặc có tế bào CD4 ở mức suy giảm nặng theo lứa tuổi.