• TÓM TẮT

Khảo sát được thực hiện nhằm tìm hiểu sự tương quan giữa tổng số lượng bạch cầu lympho (TLC) và số lượng tế bào lympho T CD4 (T CD4) trong máu, khả năng dùng TLC như một chỉ số ước định T CD4 trên bệnh nhân nhiễm HIV/AIDS.
Tiến hành khảo sát trên 5538 mẫu máu của bệnh nhân đến xét nghiệm T CD4 tại viện Pasteur Tp. Hồ Chí Minh trong năm 2004. Công thức máu được thực hiện trên máy huyết học Celldyn 3200, tỉ lệ các quần thế tế bào lympho được xác định bằng máy FACSCalibur (dùng các kháng thể đơn dòng gắn hùynh quang: anti CD4-FITC, anti CD8-PerCP, anti CD3-PE, anti CD45-APC).
 Kết quả phân tích cho thấy có sự tương quan rất thấp giữa hai thông số TLC và T CD4 (R=0.406, P=0.01). Do đó, không thể sử dụng TLC để ước định T CD4 trong máu. Sử dụng ngưỡng TLC<1200 tế bào/mm3 để xác định T CD4<200 tế bào/mm3 có độ đặc hiệu là 98,56% nhưng độ nhạy rất thấp 39,41%; sử dụng ngưỡng TLC<1400 tế bào/mm3 để xác định T CD4<200 tế bào/mm3 có độ đặc hiệu là 96,37% và độ nhạy là 50,82 %.

• ĐẶT VẤN ĐỀ

 

Nhiễm HIV/AIDS ở Việt Nam đang ngày càng gia tăng và có chiều hướng lan rộng trong cộng đồng. Chiến lược quốc gia trong phòng chống HIV/AIDS của Bộ Y Tế hướng tới vấn đề chăm sóc và điều trị cho bệnh nhân nhiễm HIV, đặc biệt là những tiếp cận đến với thuốc kháng Retrovirus (ARV).
Số lượng tế bào lympho T CD4 là một trong các chỉ số thiết yếu để đánh giá tình trạng suy giảm miễn dịch, theo dõi sự tiến triển bệnh, chỉ định điều trị dự phòng nhiễm trùng cơ hội, điều trị bằng ARV và theo dõi đáp ứng điều trị trên bệnh nhân nhiễm HIV/AIDS. Có nhiều phương pháp cho phép xác định số lượng tế bào lympho T CD4, trong đó phương pháp đếm tế bào bằng miễn dịch huỳnh quang dựa trên kỹ thuật dòng chảy tế bào (flow cytometer) được xem là kỹ thuật chuẩn thức với độ chính xác và độ tin cậy cao. Tuy nhiên, kỹ thuật này đòi hỏi cao về chi phí, trang thiết bị và nhân lực, khó có thể triển khai được tại các phòng xét nghiệm ở tuyến tỉnh, vùng sâu vùng xa.
Một số nghiên cứu gần đây trên thế giới ghi nhận ở bệnh nhân nhiễm HIV/AIDS có sự tương quan cao giữa TLC và T CD4 trong máu trong trường hợp T CD4 dưới 200 tế bào/mm3 máu và có thể sử dụng TLC để xác định ngưỡng điều trị hay ước định chỉ số T CD4 trong máu. Tuy nhiên, đây cũng là vấn đề chưa được thống nhất vì một số khảo sát khác lại đưa ra những kết quả trái ngược. Điều này rất đáng được quan tâm, nhất là ở những nước đang phát triển như Việt Nam, vì việc xác định tổng số lượng bạch cầu lympho qua xét nghiệm công thức máu là một phương pháp đơn giản, rẻ tiền và phổ biến tại tất cả các tuyến.
Khảo sát nhằm tìm hiểu sự tương quan giữa tổng số lượng bạch cầu lympho (TLC) và số lượng tế bào lympho T CD4 (T CD4) trong máu, và xem xét khả năng dùng TLC (xét nghiệm công thức máu) như một chỉ số ước định T CD4 trên bệnh nhân nhiễm HIV/AIDS.

• PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

 

• Vật liệu và mẫu nghiên cứu:

Khảo sát được thực hiện trên 5538 mẫu máu tươi của những người nhiễm HIV/AIDS đến xét nghiệm xác định số lượng tế bào lympho T CD4 tại Viện Pasteur Thành phố Hồ Chí Minh trong năm 2004.

• Phương pháp:
• Quy trình thực hiện xét nghiệm đếm số lượng tế bào lympho T CD4:
• Xác định công thức máu bằng máy Celldyn 3200 (Abbott)
• Xác định tỉ lệ của các quần thể tế bào lympho T CD4 và T CD8 bằng máy FACSCalibur 4 màu (Becton Dickinson) , sử dụng các kháng thể đơn dòng gắn huỳnh quang: anti CD4-FITC, anti CD8-PerCP, anti CD3-PE, anti CD45-APC (Becton Dickinson) :
• Lấy 100ml máu toàn phần + 20ml mỗi loại kháng thể đơn dòng anti CD4-FITC, anti CD8-PerCP, anti CD3-PE, anti CD45-APC.
• Ủ 30 phút ở nhiệt độ phòng.
• Ly giải hồng cầu.
• Rửa loại mảnh vỡ tế bào.
• Tiến hành khảo sát trên máy FACSCalibur.
• Thống kê kết quả trên phần mềm excel.
• Xác định hệ số tương quan R (Correlation) giữa 2 thông số TLC và T CD4 bằng phần mềm SPSS.
• Xác định độ nhạy, độ đặc hiệu, giá trị tiên đoán dương, giá trị tiên đoán âm của các ngưỡng TLC trong ước định chỉ số T CD4<200 tế bào/mm3.
• Kết quả

• Kết quả đếm số lượng tế bào lympho T CD4 /máu (Bảng 1):

Trên tổng số 5538 người đến xét nghiệm tại viện Pasteur TP Hồ Chí Minh trong năm 2004, có 2261 bệnh nhân có T CD4 dưới 200 tế bào/mm3. Theo xếp loại của CDC, bệnh nhân nhiễm HIV có T CD4 dưới 200 tế bào/mm3 được xếp đã chuyển sang giai đoạn AIDS và cần được chỉ định điều trị dự phòng nhiễm trùng cơ hội và điều trị bằng thuốc ARV nếu có điều kiện.

• Xác định hệ số tương quan giữa 2 thông số TLC và T CD4 :

Tiến hành xác định mối tương quan giữa TLC và CD4 trong trường hợp CD4 dưới 200 tế bào/mm3 (tổng số mẫu N=2261). Kết quả: hệ số tương quan R=0.406, p=0.01. Vậy hai yếu tố trên có tương quan rất thấp, điều này có nghĩa là chúng ta không thể thiết lập được một công thức tuyến tính dùng ước định T CD4 theo TLC.
So sánh với một số nghiên cứu khác: nghiên cứu của Đại Học Taramba, An Độ thì hệ số tương quan là 0,943; nghiên cứu của Uganda trên 131 mẫu, hệ số tương quan là 0,73 (p=0,001); còn nghiên cứu của Đại Học St Mary, Anh trên 1534 mẫu cho kết quả tương tự chúng tôi, với hệ số tương quan là 0,41.
Khảo sát khả năng dùng TLC để ước định T CD4 tại ngưỡng cần chỉ định điều trị (T CD4<200 tế bào/mm3 máu):

• Chọn các ngưỡng khác nhau của TLC, mà giả sử ở dưới mức đó thì T CD4 là dưới 200 tế bào/mm3, chúng ta sẽ thấy tương ứng có sự thay đổi các thông số về độ nhạy, độ đặc hiệu, giá trị tiên đoán dương (PPV), giá trị tiên đoán âm (NPV) (Bảng 2):

Các số liệu thống kê cho thấy, việc lựa chọn ngưỡng TLC để xác định T CD4 dưới 200 tế bào/mm3 có độ nhạy và độ đặc hiệu rất khác nhau. Tùy thuộc vào mục đích và điều kiện cụ thể, có thể sử dụng TLC như một thông số tham khảo.
So sánh với một số khảo sát khác: nghiên cứu của Đại Học Y Khoa Brown, Ấn Độ, ở ngưỡng TLC<1300 tế bào/mm3 thì độ nhạy khi xác định T CD4<200 tế bào/mm3 là 60%; một nghiên cứu khác của An Độ đăng trong JAIDS, ở ngưỡng dưới 1400 tế bào/mm3 của TLC thì độ nhạy là 73% và độ đặc hiệu là 88% khi xác định T CD4<200 tế bào/mm3; hay nghiên cứu của CDC ở ngưỡng dưới 1250 tế bào/mm3 của lympho thì độ nhạy là 67% và độ đặc hiệu là 82% khi xác định T CD4<200 tế bào/mm3. Trong nghiên cứu của chúng tôi, ở ngưỡng TLC<1400 tế bào/mm3 có độ đặc hiệu là 96,37%, độ nhạy là 50,82%; ở ngưỡng TLC<1200 tế bào/mm3 có độ đặc hiệu là 98,56%, độ nhạy là 39,41% khi xác định T CD4<200 tế bào/mm3.

• KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ

 

Từ các kết quả thu được, chúng tôi nhận thấy hai thông số TLC và T CD4 có mối tương quan rất thấp (R=0.406, P=0.01). Do vậy, chúng ta không thể thiết lập được một công thức tuyến tính dùng TLC để ước định CD4.
Xác định ngưỡng điều trị dự đoán dựa trên TLC tương ứng với T CD4<200 tế bào/mm3 có độ nhạy và độ đặc hiệu rất dao động tùy thuộc vào các giá trị ngưỡng TLC lựa chọn. Nếu lấy ngưỡng TLC dưới 1400 tế bào/mm3 là ngưỡng xem xét điều trị, thì độ đặc hiệu là 96,37% nhưng độ nhạy chỉ là 50,82% nên chúng ta có khả năng bỏ sót đến gần 50% trường hợp bệnh nhân cần điều trị mà không được điều trị do có TLC trên 1400 tế bào/mm3 nhưng thật ra thì T CD4 lại dưới 200 tế bào/mm3. Tương tự, nếu lấy mốc TLC dưới 1200 tế bào/mm3 là ngưỡng xem xét điều trị thì chúng ta có thể bỏ sót đến gần 60% trường hợp cần điều trị vì độ nhạy lúc này chỉ đạt 39,41%.
Sử dụng giá trị ngưỡng TLC để ước định chỉ số T CD4<200 tế bào/mm3 có những hạn chế về độ nhạy và độ đặc hiệu. Tuy nhiên, đây là một kỹ thuật đơn giản, rẻ tiền, dễ được triển khai ở các phòng thí nghiệm tuyến dưới khi chưa được trang bị các phương tiện để đếm số lượng tế bào T CD4. Đây là một vấn đề cần được tiếp tục nghiên cứu.
Khảo sát này là một nghiên cứu cắt ngang, chúng tôi sẽ có những khảo sát tiếp theo để xem liệu sự biến động của TLC có tương ứng với sự biến động của quần thể T CD4 trên cùng bệnh nhân trong quá trình theo dõi diễn tiến bệnh và điều trị hay không?

Bảng 1:

T CD4	<100 tế bào/mm3	100-199 tế bào/mm3	200-349 tế bào/mm3	350-500 tế bào/mm3	>500 tế bào/mm3	TỔNG
Số lượng mẫu	1.554	707	946	942	1.390	5.538

Bảng 2:

** Các thông số kỹ thuật :

TRẦN TÔN, LÊ CHÍ THANH, TRƯƠNG THỊ XUÂN LIÊN,
 VIỆN PASTEUR TP. HCM.