Đặt vấn đề
Dịch HIV đã xâm nhập và phát triển nhanh chóng tại Việt nam. Năm 1990 Ủy ban quốc gia phòng chống AIDS Việt Nam chính thức được thành lập mặc dù hoạt động phòng chống AIDS đã được triển khai từ năm 1987, tuy nhiên chất lượng hoạt động của chương trình chưa cao. Nhân sự thường xuyên thay đổi. Báo cáo không đầy đủ và không đúng thời gian quy định, số liệu báo cáo chưa thống nhất từ tỉnh đến trung ương. Bên cạnh đó, chất lượng giám sát chưa đảm bảo, lấy mẫu chưa đúng đối tượng cần giám sát, cỡ mẫu không đạt yêu cầu và chưa tuân thủ chiến lược xét nghiệm.
Có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng hoạt động của chương trình mà trong đó kiến thức chuyên môn của cán bộ chuyên trách là một trong những yếu tố quyết định đến sự thành công của chương trình. Cũng có một vài cuộc khảo sát trong nhóm nhân viên y tế nhưng chủ yếu vào điều tra KABP trong phòng chống AIDS, hay điều tra hoạt động phòng chống AIDS nói chung mà chưa có đánh giá nào về kiến thức chuyên môn của những người làm công tác phòng chống AIDS.
Khảo sát này được tiến hành với mục đích đánh giá kiến thức chuyên môn của cán bộ chuyên trách làm công tác giám sát, xét nghiệm và tham vấn HIV/AIDS nhằm góp phần cải thiện chất lượng hoạt động ngày một tốt hơn.
Phương pháp
Đây là một khảo sát nhanh được tiến hành tại 9 tỉnh khu vực phía nam năm 2002 bao gồm Lâm đồng, Tây ninh, Vũng tàu, Long an, Bến tre, Vĩnh long, Trà vinh, Kiên giang và Cà mau.
Số liệu được thu thập qua những đợt kiểm tra định kỳ hàng năm và qua những lớp tập huấn tại tuyến tỉnh cho nhân viên y tế. Tất cả các cán bộ chuyên trách trong chương trình và những học viên tham dự lớp tập huấn được phát một bảng câu hỏi tự điền trước khi tiến hành kiểm tra và tập huấn. Thông tin về dân số xã hội, kiến thức về giám sát xét nghiệm và tham vấn được thu thập qua bảng câu hỏi này. Các chỉ số đánh giá về kiến thức được xếp làm 3 loại là đúng, sai và thiếu.
Số liệu được phân tích mô tả bằng phần mềm Epi Info 6.04.
Kết quả
Tổng cộng 125 cán bộ chuyên trách đã tham gia cuộc khảo sát. Tuổi trung bình là 38±5,5 tuổi. Phái nam chiếm đa số (52,8%). Gần một nửa chuyên trách có trình độ trung cấp (49,6%), 56% làm việc tại đội y tế dự phòng huyện và 54,4% làm công tác xét nghiệm.
Thời gian làm việc trung bình là 4,3±3,3 năm. Khoảng 48% cán bộ chuyên trách đã từng tham dự lớp tập huấn về chuyên môn, gần 1/3 cán bộ chuyên trách (28,8%) chưa từng tham dự bất cứ lớp tập huấn nào.
Kết quả điều tra về kiến thức chuyên môn trong giám sát cho thấy vẫn còn 27,5% cán bộ làm công tác giám sát không biết hoặc biết không đầy đủ về lý do phải thực hiện giám sát HIV. Khoảng 45% hiểu đúng mục tiêu giám sát và 57,5% nắm được nguyên tắc giám sát. Tuy nhiên, gần một nửa cán bộ chuyên trách không biết được chiến lược xét nghiệm nào được áp dụng cho giám sát HIV (45%), chỉ có khoảng 10% cán bộ chuyên trách giám sát cho rằng chiến lược II được dùng cho giám sát trọng điểm.
Tương tự, kiến thức về chiến lược xét nghiệm được áp dụng để chẩn đoán người nhiễm HIV còn thấp. Chỉ 32,5% những người làm công tác xét nghiệm, 40% cán bộ chuyên trách giám sát và 23,1% nhóm tham vấn biết được chiến lược III được dùng để chẩn đoán người nhiễm HIV.
Kết quả khảo sát kiến thức về xét nghiệm cho thấy chỉ 54,4% cán bộ xét nghiệm cho rằng phương pháp chẩn đoán trực tiếp HIV là tìm kháng nguyên. Khoảng 66,2% biết được dùng sinh phẩm có độ đặc hiệu cao để tránh các trường hợp dương tính giả.
Nhìn chung tỉ lệ hiểu biết và nắm một số kỹ thuật xét nghiệm còn khá thấp. Chỉ 13,2% cán bộ xét nghiệm biết được phản ứng ngưng kết nhạy hơn Elisa; 16,2% biết được trong thử nghiệm Elisa cho cơ chất vào chỗ tối vì sợ ánh sáng làm xuất hiện màu; 29,4% cho rằng thử nghiệm SFD có độ nhạy cao sẽ cho âm tính giả thấp và 38,2% biết được khi tiến hành thử nghiệm genscreen HIV1/2 nếu phần cộng hợp kháng nguyên và men không rửa sạch trước khi cho cơ chất vào thì tất cả các giếng sẽ cho màu đậm. Về biện luận kết quả sau khi xét nghiệm, một nửa (50%) số cán bộ xét nghiệm không biết cách biện luận khi kết quả xét nghiệm không đồng nhất giữa các loại sinh phẩm.
Khảo sát về kiến thức và kỹ năng tham vấn cho thấy đa số biết được lý do cần phải tham vấn (61,5%), tuy nhiên chỉ 46,2% nắm được nguyên tắc tham vấn. Đa số (84,5%) cho rằng cần thực hiện tham vấn trước sau xét nghiệm ,tham vấn dự phòng và tham vấn khi bệnh nhân có nhu cầu.
Bàn luận
Nhìn chung, cán bộ chuyên trách làm công tác giám sát, xét nghiệm và tham vấn HIV/AIDS chỉ mới vài năm gần đây (4,3 năm) mặc dù chương trình đã được thành lập và hoạt động trên 10 năm. Hơn nữa, kết quả điều tra cũng cho thấy khoảng gần một nửa (48%) cán bộ chuyên trách đã từng tham gia tập huấn về chuyên môn và 1/3 cán bộ dù đã tham gia chương trình vẫn chưa từng tham dự bất kỳ lớp tập huấn nào. Điều này có thể do có sự thay đổi về nhân sự, những người cũ đã chuyển sang công tác khác nên một số người mới nhận công tác chưa được tập huấn. Nhưng cũng có thể thực sự số người này chưa được tập huấn về chuyên môn qua các khóa huấn luyện chính thức mà chỉ làm việc theo sự hướng dẫn của những người đi trước.
Tỉ lệ chuyên trách nắm vững kiến thức về giám sát, tham vấn và xét nghiệm chưa cao, đặc biệt tỉ lệ số chuyên trách biết được chiến lược xét nghiệm áp dụng cho giám sát trọng điểm và chẩn đoán người nhiễm HIV khá thấp. Chỉ khoảng 10% cán bộ chuyên trách về giám sát biết được cần áp dụng chiến lược II cho GSTĐ và 32,5% biết được cần áp dụng chiến lược II để chẩn đoán người nhiễm HIV. Kết quả này có thể là do chưa được tập huấn nên số cán bộ chuyên trách này chưa nắm được kiến thức chuyên môn hoặc cũng có thể số cán bộ chuyên trách này đã được tập huấn nhưng thời gian quá lâu và chưa được tập huấn hoặc cập nhật kiến thức lại.
Mặc dù vậy kết quả điều tra trên cũng phản ánh thực sự kiến thức của cán bộ chuyên trách còn thấp tại một số tỉnh thành khu vực phía nam, do vậy đã ảnh hưởng đến chất lượng hoạt động của chương trình như đã nêu trên. Một yếu tố khác cũng có thể ảnh hưởng đến chất lượng chương trình mà khảo sát này không đề cập đến thí dụ như điều kiện làm việc, phụ cấp, bảo hiểm nghề nghiệp hay độc hại … đặc biệt trong lĩnh vực nhạy cảm như HIV, mà có thể là những lý do làm nhân sự thay đổi thường xuyên gây khó khăn cho hoạt động của chương trình.    
Hơn nữa khảo sát nhanh trên đây chỉ được tiến hành tại 9 tỉnh mà phần lớn nằm ngoài hệ thống giám sát trọng điểm, thời gian điều tra ngắn (khoảng 15 phút cho mỗi bảng câu hỏi) nên kết quả điều tra kiến thức về chuyên môn có thể thấp hơn so với khi thực hiện ở những tỉnh trọng điểm khác hoặc những cuộc điều tra với quy mô lớn hơn.            
Dù sao đối với cán bộ chuyên trách thuộc hay không thuộc những tỉnh nằm trong hệ thống giám sát trọng điểm cũng cần phải nắm được những kiến thức tối thiểu về chuyên môn đang làm, để có thể thực hiện và bảo đảm kết quả cũng như chất lượng của công việc. Có như vậy mới bảo đảm được tính khoa học trong việc theo dõi cũng như đánh giá sự thành công của chương trình.
Kết luận và kiến nghị
Chuyên môn của cán bộ chuyên trách trong phòng chống AIDS đóng một vai trò quan trọng đối với hoạt động của chương trình. Do vậy cần thiết phải có những lớp tập huấn thường xuyên hàng năm cho những người mới và tập huấn lại cũng như cập kiến thức cho những người cũ.
Cần có chế độ bồi dưỡng và bảo hiểm nghề nghiệp phù hợp cho những người làm công tác HIV/AIDS nhằm tạo điều kiện cho cán bộ chuyên trách an tâm với công việc của mình hạn chế tình trạng chuyển đổi công tác.
Hơn nữa cũng nên có những cuộc điều tra khác được tiến hành sâu hơn, ngẫu nhiên hơn để đánh giá chính xác thực lực của cán bộ chuyên trách nhằm góp phần cải thiện chất lượng hoạt động chương trình ngày một tốt hơn.